Stara mapa świata 1795 — Hajji Ahmed, osmańska mapa w kształcie serca

Wszystkie napisy na arkuszu

Wszystkie napisy na arkuszu są wycięte w drewnie i wydrukowane na czarno, pismem arabskim; językiem jest osmański turecki, z arabskimi terminami na określenie okręgów, planet i gwiazdozbiorów. Długi komentarz, który wypełnia kolumny boczne i pas pod sercem, liczy wiele setek wierszy i nie jest tu przepisany; nie są też przepisane liczne setki drobnych nazw miejscowości wewnątrz serca. Poniżej przytoczono jedynie krótkie etykiety, które można pewnie odczytać na skanie, w piśmie arkusza, z transliteracją lub tłumaczeniem w nawiasach kwadratowych. Tam, gdzie etykieta jest opisana, a nie przytoczona, jej część nie dała się odczytać z pewnością.

• Pas w górnej części: tytuł dużymi, konturowymi literami, كماليله نقش اولنمش جمله جهان نمونه سى [Kemâliyle nakş olunmuş cümle cihan numûnesi, tak jak transliteruje go opis katalogowy].
• Kolumny boczne, pas pod sercem i marginesy wokół trzech obrazów u dołu: ciągła proza w osmańskim tureckim, akapity często oznaczone małą rozetą. Obok sfery armilarnej fragment zaczyna się od بسم الله الرحمن الرحيم [w imię Boga, Miłosiernego, Litościwego]. W prawej kolumnie, obok północno-wschodniej chmury, nagłówek większymi literami zaczyna się od قطب [biegun].
• Chmury wokół serca, z których każda wysyła wąski promień ku mapie: u góry, między dwoma płatami, يلدز شمالي [Yıldız, wiatr północny]; w lewym górnym rogu etykieta z dwóch słów zaczynająca się od قره يل [Karayel, wiatr północno-zachodni]; po lewej tureckie imię wiatru zachodniego, Gün batısı, z غرب [zachód]; w lewym dolnym rogu etykieta z dwóch słów zaczynająca się od لودس [Lodos, wiatr południowo-zachodni]; po prawej, obok chmury, tureckie imię wiatru wschodniego, Gün doğusu; w prawym dolnym rogu, nad chmurą, Keşişleme, wiatr południowo-wschodni. Chmura w prawym górnym rogu niesie etykietę z dwóch słów, której tu nie odczytano, a chmura pod czubkiem serca nie niesie żadnej.
• Wzdłuż środkowego południka: podziałka stopniowa, a w każdym pasie słowo اقليم [iqlim] z jego numerem.
• Okręgi wewnątrz serca: دايرى سرطان [okrąg Raka, Zwrotnik Raka]; równik jako دايره اعتدل [okrąg równonocy, pisany bez długiego alifu] na zachód od południka i الاستوا [równik] na wschód od niego; Zwrotnik Koziorożca z جدي [Koziorożec] na zachód od południka i drugim słowem na wschód od niego; w pobliżu dołu okrąg południowy z دايرت na wschód od południka i الجنوبى [południowy] na zachód od niego.
• Na czubku serca: قطب [biegun] na prawo od południka i الجنوبى [południowy] na lewo od niego, czyli biegun południowy.
• Oceany wielkimi literami: محيط مغرب [Ocean Zachodni] na północ od równika i محيط قبله [ocean kibli] na południe od Zwrotnika Koziorożca, oba w zachodniej połowie. Przez ziemie południowe biegnie długi, zakrzywiony napis bardzo dużymi literami, tu nieprzepisany.
• Lewa półkula niebieska, między innymi nazwy: حوت [Ryby], دلو [Wodnik], جدي [Koziorożec], قيطس [Cetus, Wieloryb], النهر [Rzeka], الحوت الجنوبى [Ryba Południowa], الفرس الاعظم [Wielki Koń, Pegaz], التلت [Trójkąt] i طريق التبانه [Droga Mleczna].
• Prawa półkula niebieska, między innymi nazwy: الدب الاكبر [Wielka Niedźwiedzica], اسد [Lew], سنبله [Panna, dosłownie kłos zboża], ميزان [Waga], باطت [Crater, Puchar], غراب [Corvus, Kruk], قنطورس [Centaurus] i سفينه [Argo, Okręt]; Hydra jest opisana jednym słowem.
• Sfera armilarna: na okręgach ułożonych nad Ziemią قمر [Księżyc], عطارد [Merkury], زهره [Wenus], شمس [Słońce], مريخ [Mars], مشتري [Jupiter] i زحل [Saturn], każdy z krótkim skrótem obok; pochylone pierścienie są opisane jako zwrotniki, równik (الاستوا) i okrąg południowy.

Warto zwrócić uwagę na dwie rzeczy widoczne na samym arkuszu. Ten sam okrąg może nosić dwie różne nazwy po obu stronach środkowego południka: równik to دايره اعتدل w zachodniej połowie i الاستوا we wschodniej. Ponadto oba obrazy nieba nie przedstawiają nieba północnego i południowego: każdy ukazuje połowę firmamentu, z równikiem jako prostą linią pośrodku i pasem zodiaku przecinającym go ukośnie, tak że Ryby, Wodnik i Koziorożec znajdują się na lewym obrazie, a Lew, Panna i Waga na prawym.

Wydania i inne znane egzemplarze

Wszystkie egzemplarze drukowane pochodzą z jednego druku. Biblioteka Kongresu podaje adres wydawniczy jako [Venice : Pinelli, 1795] i nazywa swój arkusz jednym z 24 odbitek wydrukowanych w 1795 roku z sześciu drzeworytniczych klocków znalezionych w archiwum Rady Dziesięciu. Benjamin Arbel (Imago Mundi, 2002) pisze, że klocki odnaleziono najprawdopodobniej w 1794 roku, i naliczył jedenaście znanych egzemplarzy w bibliotekach publicznych; opis katalogowy Biblioteki Narodowej Kataru mówi również: „One of 11 known surviving copies”. Według Ménage’a (1958) i Arbela Rada Dziesięciu postanowiła 6 lutego 1568 roku, że mapy świata skonfiskowane w domu weneckiego kupca Marc’Antonia Giustiniana mają mu zostać zwrócone pod warunkiem, że nie zostaną opublikowane bez zezwolenia, a 13 maja 1568 roku Senat przyznał mu wyłączne prawo druku tej mapy. Żaden z tych opisów nie wskazuje różnic między odbitkami z 1795 roku.

• Biblioteka Kongresu, Dział Geografii i Map, G3200 1559 .K4: [Venice : Pinelli, 1795]; 1 mapa, 92 × 91 cm, wydrukowana na 10 arkuszach sklejonych razem; „Includes ill., including 2 celestial hemispheres and an illustration of an armillary sphere.” Jest to egzemplarz tu odtworzony.
• Newberry Library, Chicago, Novacco 8F 11: datowany na 1795, Pinelli; 1097 × 1060 mm do zewnętrznej granicy drukowanej ramki; skatalogowany jako „A complete and perfect map describing the whole world”, w tłumaczeniu z tureckiego tytułu.
• Biblioteka Narodowa Kataru, Heritage Library, HC.MAP.00480: „[1559] 1795”, Wenecja, Pinelli; 165,2 × 222,8 cm na arkuszu o wymiarach 175,2 × 230 cm; opis dodaje, że kartografem był prawdopodobnie Giacomo Gastaldi.
• Muzeum Etnograficzne w Budapeszcie, nr inwentarzowy 2784: podpisany jako październik 1559 – sierpień 1560, podczas gdy tekst muzeum zalicza go do 24 odbitek wykonanych w 1795 roku; 108 × 114 cm; zainwentaryzowany w 1961 roku bez żadnych informacji towarzyszących.
• Biblioteca Nazionale Marciana, Wenecja: sześć klocków drzeworytniczych, każdy o wymiarach 106 × 110 cm według Factum Foundation, która zarejestrowała je w latach 2019–2020; strony Biblioteki Kongresu poświęcone konserwacji podają, że Marciana posiada także dwa egzemplarze drukowane.
• Lista egzemplarzy Arbela wymienia ponadto British Library, Bibliothèque nationale de France, Austriacką Bibliotekę Narodową, William L. Clements Library, Dallas Pratt Collection w American Museum in Britain, John Carter Brown Library, jedną bibliotekę włoską i prywatną kolekcję w Nowym Jorku; ich własnych opisów katalogowych nie sprawdzano na potrzeby tej strony.

Wymiary różnią się, ponieważ opisy mierzą różne rzeczy: Biblioteka Kongresu podaje 92 × 91 cm, nie mówiąc, co zmierzono, Newberry drukowaną ramkę, a Factum Foundation klocki.

Opisy katalogowe i źródła

• Biblioteka Kongresu: sygnatura G3200 1559 .K4; LCCN 2004626121; identyfikator cyfrowy g3200.ct001491; współtwórcy Hâcı Ahmed, działający w XVI wieku, i Oronce Fine, 1494–1555.
• Shirley, The Mapping of the World, nr 103, za History of Cartography; Biblioteka Kongresu powołuje się na Shirley’s Mapping of the World, 1993, bez numeru.
• Źródła opowieści i tego opisu: katalogowy opis Biblioteki Kongresu i jego streszczenie; Carissa Pastuch, „The Cosmographic Heart”, blog Worlds Revealed, Biblioteka Kongresu, 2024; blog konserwatorski Biblioteki Kongresu o papierze tego egzemplarza, 2023; strona Factum Foundation poświęcona sercowatej mapie Hajji Ahmeda; V. L. Ménage, „The Map of Hajji Ahmed and its Makers”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 1958; Benjamin Arbel, „Maps of the World for Ottoman Princes?”, Imago Mundi 54, 2002; Ahmet T. Karamustafa w The History of Cartography, tom 2, księga 1, 1992; George Kish, The Suppressed Turkish Map of 1560, 1957; opisy katalogowe Newberry Library, Biblioteki Narodowej Kataru i Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie.

Ten egzemplarz

Skan przedstawia arkusz Biblioteki Kongresu wydrukowany wyłącznie na czarno, bez koloru. Łączenia sklejonych arkuszy widać jako cienkie, proste linie, najwyraźniejsze biegnące przez środek mapy i w poprzek serca mniej więcej na wysokości Zwrotnika Raka. Papier ma równy odcień, a drukowana ramka z kwiecistych wolut zachowała się ze wszystkich czterech stron. Według bloga konserwatorskiego Biblioteki Kongresu papier tego egzemplarza pochodził z okolic Toscolano w Republice Weneckiej i nosi znaki wodne „GF” i trzy księżyce.