Oude wereldkaart 1795 — Hajji Ahmed, Ottomaanse hartvormige kaart

Alle opschriften op het blad

Alle letters op het blad zijn in hout gesneden en in zwart gedrukt, in Arabisch schrift; de taal is Ottomaans Turks, met Arabische termen voor de cirkels, de planeten en de sterrenbeelden. De lange toelichting die de zijkolommen en de band onder het hart vult, beslaat vele honderden regels en is hier niet getranscribeerd; de enkele honderden kleine plaatsnamen binnen het hart evenmin. Alleen korte opschriften die op de scan met zekerheid te lezen zijn, worden hieronder aangehaald, in het schrift van het blad, met een transliteratie of vertaling tussen vierkante haken. Waar een opschrift wordt beschreven in plaats van aangehaald, was een deel ervan niet met zekerheid te lezen.

• Band bovenaan: de titel in grote, omlijnde letters, كماليله نقش اولنمش جمله جهان نمونه سى [Kemâliyle nakş olunmuş cümle cihan numûnesi, zoals de catalogusbeschrijving hem translitereert].
• Zijkolommen, de band onder het hart en de randen rond de drie afbeeldingen onderaan: doorlopend Ottomaans Turks proza, waarvan de alinea’s vaak met een klein rozet zijn gemarkeerd. Naast de armillairsfeer opent een passage met بسم الله الرحمن الرحيم [in de naam van God, de Barmhartige, de Genadevolle]. In de rechterkolom, naast de noordoostelijke wolk, begint een kopregel in grotere letters met قطب [pool].
• Wolken rond het hart, elk met een smalle straal naar de kaart: bovenaan, tussen de twee lobben, يلدز شمالي [Yıldız, de noordenwind]; linksboven een opschrift van twee woorden dat begint met قره يل [Karayel, de noordwestenwind]; links de Turkse naam van de westenwind, Gün batısı, met غرب [west]; linksonder een opschrift van twee woorden dat begint met لودس [Lodos, de zuidwestenwind]; rechts, naast de wolk, de Turkse naam van de oostenwind, Gün doğusu; rechtsonder, boven de wolk, Keşişleme, de zuidoostenwind. De wolk rechtsboven draagt een opschrift van twee woorden dat hier niet is gelezen, en de wolk onder de punt van het hart draagt er geen.
• Langs de middenmeridiaan: een gradenschaal en in elke band het woord اقليم [iqlim] met zijn nummer.
• De cirkels binnen het hart: دايرى سرطان [cirkel van de Kreeft, de Kreeftskeerkring]; de Evenaar als دايره اعتدل [cirkel van de nachtevening, gespeld zonder de lange alif] ten westen van de meridiaan en الاستوا [de evenaar] ten oosten ervan; de Steenbokskeerkring met جدي [Steenbok] ten westen van de meridiaan en een tweede woord ten oosten ervan; nabij de onderkant de zuidelijke cirkel met دايرت ten oosten van de meridiaan en الجنوبى [zuidelijk] ten westen ervan.
• Aan de punt van het hart: قطب [pool] rechts van de meridiaan en الجنوبى [zuidelijk] links ervan, de Zuidpool.
• Oceanen in grote letters: محيط مغرب [de Westelijke Oceaan] ten noorden van de Evenaar en محيط قبله [de oceaan van de qibla] ten zuiden van de Steenbokskeerkring, beide in de westelijke helft. Over de zuidelijke landen loopt een lang gebogen opschrift in zeer grote letters, dat hier niet is getranscribeerd.
• Linker hemelhelft, onder andere: حوت [Vissen], دلو [Waterman], جدي [Steenbok], قيطس [Cetus, de Walvis], النهر [de Rivier], الحوت الجنوبى [de Zuidelijke Vis], الفرس الاعظم [het Grote Paard, Pegasus], التلت [de Driehoek] en طريق التبانه [de Melkweg].
• Rechter hemelhelft, onder andere: الدب الاكبر [de Grote Beer], اسد [Leeuw], سنبله [Maagd, letterlijk de korenaar], ميزان [Weegschaal], باطت [Crater, de Beker], غراب [Corvus, de Raaf], قنطورس [Centaurus] en سفينه [Argo, het Schip]; de Hydra is met één woord benoemd.
• Armillairsfeer: op cirkels boven de Aarde gestapeld قمر [Maan], عطارد [Mercurius], زهره [Venus], شمس [Zon], مريخ [Mars], مشتري [Jupiter] en زحل [Saturnus], elk met een korte afkorting ernaast; de gekantelde ringen zijn benoemd voor de keerkringen, de Evenaar (الاستوا) en de zuidelijke cirkel.

Twee dingen op het blad zelf verdienen vermelding. Dezelfde cirkel kan aan weerszijden van de middenmeridiaan twee verschillende namen dragen: de Evenaar heet دايره اعتدل in de westelijke helft en الاستوا in de oostelijke. En de twee hemelafbeeldingen zijn geen noordelijke en zuidelijke hemel: elk toont de helft van het uitspansel, met de evenaar als rechte lijn door het midden en de dierenriemband die haar schuin kruist, zodat de Vissen, de Waterman en de Steenbok in de linkerafbeelding staan en de Leeuw, de Maagd en de Weegschaal in de rechter.

Edities en andere bekende exemplaren

Alle gedrukte exemplaren komen uit één oplage. De Library of Congress geeft het impressum als [Venice : Pinelli, 1795] en noemt haar blad een van 24 afdrukken die in 1795 zijn gedrukt van zes houtsneeblokken die in het archief van de Raad van Tien waren gevonden. Benjamin Arbel (Imago Mundi, 2002) schrijft dat de blokken hoogstwaarschijnlijk in 1794 zijn gevonden en telt elf bekende exemplaren in openbare bibliotheken; ook de beschrijving van de Qatar National Library zegt “One of 11 known surviving copies”. Volgens Ménage (1958) en Arbel besloot de Raad van Tien op 6 februari 1568 dat de wereldkaarten die uit het huis van een Venetiaan, Marc’Antonio Giustinian, in beslag waren genomen, aan hem moesten worden teruggegeven op voorwaarde dat zij niet zonder toestemming werden gepubliceerd, en verleende de Senaat hem op 13 mei 1568 het alleenrecht om de kaart te drukken. Geen van deze beschrijvingen vermeldt verschillen tussen de afdrukken van 1795.

• Library of Congress, Geography and Map Division, G3200 1559 .K4: [Venice : Pinelli, 1795]; 1 kaart, 92 × 91 cm, gedrukt op 10 aaneengeplakte bladen; “Includes ill., including 2 celestial hemispheres and an illustration of an armillary sphere.” Dit is het exemplaar dat hier is weergegeven.
• Newberry Library, Chicago, Novacco 8F 11: gedateerd 1795, Pinelli; 1097 × 1060 mm tot aan de buitengrens van de gedrukte rand; gecatalogiseerd als “A complete and perfect map describing the whole world”, vertaald uit de Turkse titel.
• Qatar National Library, Heritage Library, HC.MAP.00480: “[1559] 1795”, Venetië, Pinelli; 165,2 × 222,8 cm op een blad van 175,2 × 230 cm; de beschrijving voegt toe dat de cartograaf mogelijk Giacomo Gastaldi was.
• Museum of Ethnography, Boedapest, inventarisnr. 2784: voorzien van het onderschrift oktober 1559 – augustus 1560, terwijl de tekst van het museum het rekent tot de 24 afdrukken van 1795; 108 × 114 cm; in 1961 geïnventariseerd zonder bijbehorende informatie.
• Biblioteca Nazionale Marciana, Venetië: de zes houtblokken, elk 106 × 110 cm volgens de Factum Foundation, die ze in 2019–2020 heeft vastgelegd; de conserveringspagina’s van de Library of Congress zeggen dat de Marciana ook twee gedrukte exemplaren bezit.
• Arbels lijst van exemplaren noemt verder de British Library, de Bibliothèque nationale de France, de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek, de William L. Clements Library, de Dallas Pratt Collection in het American Museum in Britain, de John Carter Brown Library, een Italiaanse bibliotheek en een particuliere collectie in New York; hun eigen catalogusbeschrijvingen zijn voor deze pagina niet geraadpleegd.

De afmetingen verschillen omdat de beschrijvingen verschillende dingen meten: de Library of Congress geeft 92 × 91 cm zonder te zeggen wat is gemeten, de Newberry de gedrukte rand en de Factum Foundation de blokken.

Catalogusgegevens en bronnen

• Library of Congress: signatuur G3200 1559 .K4; LCCN 2004626121; digitale ID g3200.ct001491; bijdragers Hâcı Ahmed, actief in de 16e eeuw, en Oronce Fine, 1494–1555.
• Shirley, The Mapping of the World, nr. 103, zoals aangehaald door de History of Cartography; de Library of Congress citeert Shirley’s Mapping of the World, 1993, zonder nummer.
• Bronnen voor het verhaal en deze beschrijving: de catalogusbeschrijving van de Library of Congress en de samenvatting daarvan; Carissa Pastuch, “The Cosmographic Heart”, Worlds Revealed blog, Library of Congress, 2024; de conserveringsblog van de Library of Congress over het papier van dit exemplaar, 2023; de pagina van de Factum Foundation over de hartvormige kaart van Hajji Ahmed; V. L. Ménage, “The Map of Hajji Ahmed and its Makers”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 1958; Benjamin Arbel, “Maps of the World for Ottoman Princes?”, Imago Mundi 54, 2002; Ahmet T. Karamustafa in The History of Cartography, deel 2, boek 1, 1992; George Kish, The Suppressed Turkish Map of 1560, 1957; catalogusbeschrijvingen van de Newberry Library, de Qatar National Library en het Museum of Ethnography, Boedapest.

Dit exemplaar

De scan toont het blad van de Library of Congress, alleen in zwart gedrukt, zonder kleur. De naden van de aaneengeplakte bladen zijn te zien als fijne rechte lijnen, het duidelijkst langs het midden van de kaart en dwars door het hart ter hoogte van de Kreeftskeerkring. Het papier heeft een gelijkmatige toon en de gedrukte omlijsting van bloeiend rankwerk blijft aan alle vier de zijden bewaard. Volgens de conserveringsblog van de Library of Congress komt het papier van dit exemplaar uit het district Toscolano van de Venetiaanse Republiek en draagt het de watermerken “GF” en drie manen.