Gdzie szukać dawnych map w domenie publicznej
Dwie rzeczy są stare, ale tylko jedna jest wolna
Dawna mapa od stuleci należy do domeny publicznej. Zdjęcie, które biblioteka publikuje w sieci, to osobna rzecz – i o tym, co wolno zrobić z tym plikiem, decyduje biblioteka. Większość wielkich zbiorów kartograficznych pozwala każdemu wykorzystywać swoje skany w dowolnym celu. Niektóre zezwalają na to tylko do prywatnej nauki albo pobierają opłatę, gdy w grę wchodzą pieniądze. Oznaczenie „domena publiczna” mówi coś o mapie; regulamin archiwum mówi coś o pliku.
Prawo stoi po stronie ponownego wykorzystania. W Unii Europejskiej art. 14 dyrektywy 2019/790 stanowi, że wierna reprodukcja utworu sztuk wizualnych z domeny publicznej sama nie podlega ochronie; w Stanach Zjednoczonych wyrok Bridgeman v. Corel doprowadził do tego samego w odniesieniu do zdjęć dzieł dwuwymiarowych. Archiwum może jednak wiązać warunki z plikami, które udostępnia, poprzez swój regulamin — dlatego poniższa lista jest ułożona według tego, co każde archiwum rzeczywiście pisze.
Zawodowo restaurujemy mapy z tych zbiorów, więc czytamy ich warunki dokładnie. Każdy wiersz poniżej sprawdziliśmy na stronie samego archiwum we wrześniu 2026 roku. Warunki się zmieniają; ostatnie słowo zawsze ma strona obiektu. To praktyczny poradnik, nie porada prawna.
Wolne do każdego użytku
| Archiwum | Mocne strony | Co archiwum mówi o swoich skanach | Podpis |
|---|---|---|---|
| Library of Congress, Geography and Map Division | Mapy świata i atlasy, Ameryka Północna, widoki miast, mapy panoramiczne | Zdigitalizowane mapy można swobodnie wykorzystywać i ponownie wykorzystywać, chyba że strona obiektu pokazuje ostrzeżenie „Rights Advisory” | Mile widziany: „Library of Congress, Geography and Map Division” |
| Leventhal Map & Education Center, Boston Public Library | Mapy świata, atlasy szkolne, Nowa Anglia | Opisy obiektów brzmią „No known copyright restrictions. No known restrictions on use.” | Z grzeczności |
| Harvard Library (Harvard Map Collection) | Wczesne mapy drukowane, mapy morskie, obie Ameryki | Reprodukcje utworów z domeny publicznej mogą być wykorzystywane przez każdego i w dowolnym celu | Prośba o podanie źródła |
| New York Public Library Digital Collections | Nowy Jork, obie Ameryki, atlasy | Obiekty udostępnione jako domena publiczna są wolne do użytku bez pytania o zgodę; wiersz o prawach przy każdym obiekcie mówi, które to są | Mile widziany |
| Rijksmuseum, Amsterdam | Mapy holenderskie, plansze nieba, grafika | Dzieła z domeny publicznej udostępniane są na CC0 / Public Domain Mark i można ich używać także komercyjnie, bez pytania o zgodę | Dobrowolny |
| Polona, Biblioteka Narodowa | Europa Środkowa i Wschodnia, arkusze atlasów francuskich i holenderskich | Obiekty z domeny publicznej można wykorzystywać także do celów komercyjnych, bez pytania kogokolwiek o zgodę; panel praw przy każdym obiekcie podaje jego kategorię | Z grzeczności |
| Biblioteka Narodowa Norwegii | Skandynawia, wczesne mapy świata | Obiekty oznaczone jako Public domain są otwarte na całym świecie; wiele innych można oglądać tylko z Norwegii | Z grzeczności |
| e-rara (biblioteki szwajcarskie, m.in. ETH Zurych) | Mapy Szwajcarii, kosmografie, rzadkie atlasy | Tytuły z domeny publicznej mają oznaczenie Public Domain Mark | Z grzeczności |
| Cartoteca Digital, Institut Cartogràfic i Geològic de Catalunya | Katalonia, Hiszpania, Morze Śródziemne, mapy świata starożytnego | Dawne mapy mają w opisie oznaczenie Public Domain Mark 1.0 | Z grzeczności |
Wolne z podaniem źródła
| Archiwum | Mocne strony | Warunki | Podpis |
|---|---|---|---|
| National Library of Scotland, Map Images | Szkocja i Wielka Brytania, atlas Blaeu, plany miast, mapy świata | Większość obrazów jest na licencji CC BY, łącznie z użyciem komercyjnym. Kilka kolekcji jest wyłącznie niekomercyjnych — wyjątki są wymienione, a przeglądarka pokazuje licencję każdego arkusza | Obowiązkowy: „Reproduced with the permission of the National Library of Scotland” i link do serwisu Map Images |
Wolne do oglądania, nie do sprzedaży
| Archiwum | Warunki | Co to oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| David Rumsey Map Collection | Obrazy na licencji CC BY-NC-SA 3.0; na samodzielne faksymile przeznaczone do sprzedaży potrzebna jest zgoda | Idealna do nauki, dydaktyki i badań — najlepszy katalog map drukowanych w sieci. Sprzedaż odbitek z jej skanów wymaga pisemnej zgody |
| Gallica, Bibliothèque nationale de France | Niekomercyjne wykorzystanie jest wolne z podaniem źródła; użycie w czymkolwiek, co jest sprzedawane, wymaga zgody i opłaty | Wolne do projektu szkolnego czy bloga bez dochodów; odbitka, książka czy produkt na sprzedaż wymagają płatnej licencji |
| Biblioteka Narodowa Izraela | Korzystanie z obrazów jest ograniczone do prywatnej nauki, dydaktyki i badań; użycie komercyjne wymaga pisemnej zgody | Bogate źródło map Ziemi Świętej; przed każdym użyciem komercyjnym trzeba zapytać |
Agregatory: do szukania, nie do ufania
Old Maps Online przeszukuje według miejsca setki tysięcy map z wielu wymienionych archiwów, a Europeana robi to samo dla bibliotek europejskich. Wikimedia Commons przechowuje kopie wielu tych samych skanów. Wszystkie trzy świetnie nadają się do znalezienia arkusza — ale prawa zawsze pochodzą od archiwum, które wykonało skan. Na Commons warto przeczytać wiersz „źródło” pliku: kopia skanu z Gallica pozostaje skanem z Gallica.
Sprawdzenie mapy w trzy minuty
- Otworzyć stronę obiektu w samym archiwum, nie kopię. Znaleźć pole praw — Rights, Rights Advisory, Licencja albo Zasady korzystania.
- Przeczytać, co mówi o pliku, nie o mapie: „no known restrictions”, Public Domain Mark albo CC0 oznaczają dowolne użycie; CC BY oznacza podpis; wszystko z NC, „niekomercyjne”, „prywatna nauka” albo „prosimy o kontakt” oznacza: najpierw zapytać.
- Zachować notatkę: adres strony obiektu, treść o prawach i datę odczytu. Jeśli kiedyś pojawi się pytanie, ta notatka jest odpowiedzią.
Jak duży będzie wydruk?
Warto pobrać największy plik, jaki archiwum udostępnia — często TIFF albo JPEG w pełnym rozmiarze w menu „pobierz”. Przy 300 dpi mapa potrzebuje na dłuższym boku około 3500 pikseli na wydruk A4 i około 5000 na A3; resztę podaje tabela pikseli na centymetry. Surowy skan niesie też zafarb skanera, ciemne tło i wiek kurzu — przygotowanie go do druku to osobna praca.
Jak podpisać mapę
Cokolwiek wymaga archiwum, dobry podpis wymienia trzy rzeczy: mapę, archiwum i – jeśli plik był restaurowany lub przycinany – kto to zrobił. Na przykład:
Guillaume Delisle, Orbis veteribus noti tabula nova, Paryż 1714. Skan: Biblioteka Narodowa (Polona).
Jeśli wolą Państwo tego uniknąć
Każda mapa w tym serwisie została odrestaurowana ze skanu, którego warunki przeczytaliśmy przed rozpoczęciem pracy, a każda strona produktu podaje archiwum i odsyła do jego własnego opisu arkusza. Dwadzieścia z nich można pobrać za darmo w rozmiarze ekranowym do lekcji, artykułów i prezentacji — przycisk pod każdą kopiuje gotowy podpis.