Oude kaarten uit het publieke domein: waar u ze vindt
Twee dingen zijn oud, maar slechts één ervan is vrij
Een oude kaart is al eeuwen rechtenvrij. De foto die een bibliotheek ervan online zet, is iets anders – en wat u met dat bestand mag doen, bepaalt de bibliotheek. De meeste grote kaartcollecties laten iedereen hun scans voor elk doel hergebruiken. Een paar staan het alleen toe voor privéstudie, of vragen een vergoeding zodra er geld in het spel is. Het label ‘publiek domein’ zegt iets over de kaart; de gebruiksvoorwaarden van het archief zeggen iets over het bestand.
De wet staat aan de kant van hergebruik. In de Europese Unie bepaalt artikel 14 van Richtlijn 2019/790 dat een getrouwe reproductie van een beeldend kunstwerk uit het publieke domein zelf niet beschermd is; in de Verenigde Staten kwam de uitspraak Bridgeman v. Corel tot hetzelfde voor foto’s van tweedimensionale werken. Een archief kan toch voorwaarden verbinden aan de bestanden die het aanbiedt, via zijn gebruiksvoorwaarden — daarom is de lijst hieronder geordend naar wat elk archief werkelijk schrijft.
Wij restaureren beroepsmatig kaarten uit deze collecties en lezen hun voorwaarden dus nauwkeurig. Elke regel hieronder is in september 2026 gecontroleerd op de eigen pagina van het archief. Voorwaarden veranderen; het laatste woord heeft altijd de objectpagina. Dit is een praktische gids, geen juridisch advies.
Vrij voor elk doel
| Archief | Sterk in | Wat het archief over zijn scans zegt | Vermelding |
|---|---|---|---|
| Library of Congress, Geography and Map Division | Wereldkaarten en atlassen, Noord-Amerika, stadsgezichten, panoramakaarten | Gedigitaliseerde kaarten zijn vrij te gebruiken en te hergebruiken, tenzij de objectpagina een ‘Rights Advisory’ toont | Gevraagd: ‘Library of Congress, Geography and Map Division’ |
| Leventhal Map & Education Center, Boston Public Library | Wereldkaarten, schoolatlassen, New England | De records vermelden ‘No known copyright restrictions. No known restrictions on use.’ | Uit beleefdheid |
| Harvard Library (Harvard Map Collection) | Vroege gedrukte kaarten, zeekaarten, Amerika | Reproducties van werken uit het publieke domein mogen door iedereen voor elk doel worden gebruikt | Bronvermelding gewaardeerd |
| New York Public Library Digital Collections | New York, Amerika, atlassen | Als publiek domein vrijgegeven objecten zijn zonder toestemming vrij te gebruiken; de rechtenregel van elk object zegt welke | Gewaardeerd |
| Rijksmuseum, Amsterdam | Nederlandse kaarten, hemelkaarten, prenten | Werken uit het publieke domein staan onder CC0 / Public Domain Mark en mogen ook commercieel, zonder toestemming te vragen worden gebruikt | Vrijblijvend |
| Polona, Nationale Bibliotheek van Polen | Midden- en Oost-Europa, Franse en Nederlandse atlasbladen | Objecten uit het publieke domein mogen commercieel worden gebruikt, zonder iemand om toestemming te vragen; het rechtenpaneel van elk object noemt de categorie | Uit beleefdheid |
| Nationale Bibliotheek van Noorwegen | Scandinavië, vroege wereldkaarten | Objecten gemarkeerd als Public domain zijn wereldwijd open; veel andere zijn alleen vanuit Noorwegen te bekijken | Uit beleefdheid |
| e-rara (Zwitserse bibliotheken, o.a. ETH Zürich) | Zwitserse kaarten, kosmografieën, zeldzame atlassen | Titels uit het publieke domein dragen de Public Domain Mark | Uit beleefdheid |
| Cartoteca Digital, Institut Cartogràfic i Geològic de Catalunya | Catalonië, Spanje, de Middellandse Zee, kaarten van de antieke wereld | Oude kaarten dragen in hun record de Public Domain Mark 1.0 | Uit beleefdheid |
Vrij met bronvermelding
| Archief | Sterk in | Voorwaarden | Vermelding |
|---|---|---|---|
| National Library of Scotland, Map Images | Schotland en Brittannië, de atlas van Blaeu, stadsplattegronden, wereldkaarten | De meeste beelden staan onder CC BY, commercieel gebruik inbegrepen. Enkele collecties zijn alleen niet-commercieel — de uitzonderingen staan op een lijst, en de viewer toont de licentie van elk blad | Verplicht: ‘Reproduced with the permission of the National Library of Scotland’ en een link naar de Map Images-website |
Vrij om te bekijken, niet om te verkopen
| Archief | Voorwaarden | Wat dat voor u betekent |
|---|---|---|
| David Rumsey Map Collection | Beelden onder CC BY-NC-SA 3.0; voor losse facsimile’s bestemd voor verkoop is toestemming nodig | Ideaal voor studie, onderwijs en onderzoek — de beste online catalogus van gedrukte kaarten. Afdrukken van de scans verkopen vraagt schriftelijke toestemming |
| Gallica, Bibliothèque nationale de France | Niet-commercieel hergebruik is vrij met bronvermelding; gebruik in alles wat verkocht wordt is onderworpen aan toestemming en een vergoeding | Vrij voor een schoolproject of een blog zonder inkomsten; een afdruk, een boek of een product te koop vraagt een betaalde licentie |
| Nationale Bibliotheek van Israël | Gebruik van de beelden is beperkt tot privéstudie, onderwijs en onderzoek; commercieel gebruik vraagt schriftelijke toestemming | Een rijke bron voor kaarten van het Heilige Land; vraag vóór elk commercieel gebruik |
Aggregatoren: om te zoeken, niet om op te vertrouwen
Old Maps Online doorzoekt op plaats honderdduizenden kaarten van veel van de archieven hierboven, en Europeana doet hetzelfde voor Europese bibliotheken. Wikimedia Commons bewaart kopieën van veel van dezelfde scans. Alle drie zijn uitstekend om een blad te vinden — maar de rechten komen altijd van het archief dat de scan maakte. Lees op Commons de regel ‘bron’ van het bestand: een kopie van een Gallica-scan blijft een Gallica-scan.
Een kaart controleren in drie minuten
- Open de eigen objectpagina van het archief, geen kopie. Zoek het rechtenveld — Rights, Rights Advisory, Licentie of Gebruik.
- Lees wat het over het bestand zegt, niet over de kaart: ‘no known restrictions’, een Public Domain Mark of CC0 betekenen elk gebruik; CC BY betekent bronvermelding; alles met NC, ‘niet-commercieel’, ‘privéstudie’ of ‘neem contact op’ betekent: eerst vragen.
- Bewaar een notitie: het adres van de objectpagina, de rechtentekst en de datum waarop u die las. Komt de vraag ooit op, dan is die notitie het antwoord.
Hoe groot kan het worden afgedrukt?
Download het grootste bestand dat het archief aanbiedt — vaak een TIFF of een JPEG op volle grootte achter een menu ‘download’. Bij 300 dpi heeft een kaart op de lange zijde ongeveer 3.500 pixels nodig voor een A4-afdruk en ongeveer 5.000 voor A3; de tabel pixels naar centimeters geeft de rest. Een ruwe scan brengt ook de kleurzweem van de scanner mee, een donkere rand en een eeuw stof — hem drukklaar maken is een klus op zich.
Een kaart correct vermelden
Wat het archief ook vraagt, een goede bronvermelding noemt drie dingen: de kaart, het archief en, als het bestand is gerestaureerd of bijgesneden, wie dat deed. Bijvoorbeeld:
Guillaume Delisle, Orbis veteribus noti tabula nova, Parijs 1714. Scan: Nationale Bibliotheek van Polen (Polona).
Als u zich dit liever bespaart
Elke kaart op deze site is gerestaureerd uit een scan waarvan wij de voorwaarden lazen voordat we begonnen, en elke productpagina noemt het archief en linkt naar zijn eigen record van het blad. Twintig ervan zijn gratis te downloaden op schermformaat voor lessen, artikelen en presentaties — de knop onder elke kaart kopieert een kant-en-klare bronvermelding.