Stara mapa świata ok. 1807 — Hansteen, Abweichungskarte

Stara mapa świata o magnetyzmie Ziemi

Igła kompasu rzadko wskazuje prawdziwą północ. Trzy mapy dzielą ten arkusz, po jednej na każdy z lat 1600, 1700 i 1756, każda sięgająca od Ameryki po Indie Wschodnie, a ich ponumerowane krzywe łączą miejsca, w których igła odchylała się o tę samą liczbę stopni. Zestawione obok siebie, pokazują to, czego nie może pokazać żadna pojedyncza mapa: linie nie stoją w miejscu.

Christopher Hansteen (1784–1873), norweski astronom i fizyk, datował rozpoczęcie swoich badań nad magnetyzmem Ziemi na początek 1807 roku. We wstępie do swojej książki wspomina, że oglądał dwustopowy globus wykonany przez Towarzystwo Kosmograficzne w Uppsali i zauważył na jego biegunie południowym wydłużoną figurę oznaczoną jako magnetyczny obszar polarny. W 1811 roku Królewskie Duńskie Towarzystwo Nauk w Kopenhadze zapytało, czy wszystkie zjawiska magnetyczne Ziemi można wyjaśnić jedną osią magnetyczną; Hansteen zdobył nagrodę, argumentując, że potrzebne są dwie osie.

Jego odpowiedź opierała się na starszych obserwacjach kompasu. Dla roku 1600 wymienia Purchasa, Edwarda Wrighta oraz Magnes Athanasiusa Kirchera i przyznaje, że nie zdołał zebrać niczego kompletnego z wcześniejszych czasów; dla roku 1700 — tablicę odchyleń Halleya; dla roku 1756 — list Williama Mountaine'a, obserwacje księdza de La Caille'a oraz francuską podróż z lat 1750–51. Każdą obserwację nanosił według szerokości i długości geograficznej na duże mapy robocze i prowadził krzywe przez punkty jednakowej deklinacji. Metoda miała słynnego poprzednika: mapy Edmonda Halleya z jego podróży atlantyckich z lat 1698–1700, które Biographical Encyclopedia of Astronomers nazywa „pierwszymi mapami ukazującymi odchylenia magnetyczne”.

Ten arkusz jest wzorem dla Tab. I, pierwszej tablicy Magnetischer Atlas, który towarzyszył książce Hansteena Untersuchungen über den Magnetismus der Erde i został wydrukowany w Christianii w 1819 roku. Jego opis katalogowy określa go jako rękopis: mapa drukowana z dodatkowymi informacjami dorysowanymi ręcznie, z tytułem napisanym ręcznie. Katalog podaje jako proweniencję Christophera Hansteena oraz obserwatorium astronomiczne uniwersytetu; dziś należy do Museum for universitets- og vitenskapshistorie, a Biblioteka Narodowa Norwegii zdigitalizowała go w 2022 roku.

Na co zwrócić uwagę na arkuszu

• Trzy odręcznie napisane tytuły w ramkach: No. I. Abweichungskarte für das Jahr 1600 w prawym górnym rogu dużej mapy po lewej, No. II dla 1700 u góry po prawej i No. III dla 1756 poniżej.
• Westliche i Oestliche Abweichung — deklinacja zachodnia i wschodnia — wypisane w poprzek map, zarówno nad lądem, jak i nad morzem, oraz linie kropkowane tam, gdzie igła wskazywała prawdziwą północ, oznaczone ohne Abweichung.
• Adnotacja jaśniejszym atramentem na mapie z 1600 roku: linia kreskowana z napisem … die Abweichung sich nicht geändert hat von 1600 bis 1700 — tam, gdzie deklinacja nie zmieniła się między 1600 a 1700 — z małymi kreskami oznaczonymi 1700. Mapa z 1700 roku ma podobną linię z kreskami oznaczonymi 1770.
• Zamknięte pętle jednakowej deklinacji wokół Wysp Brytyjskich na mapie z 1600 roku i na Oceanie Indyjskim na mapie z 1756 roku.
• Th. Smiths Sund w górnej części Zatoki Baffina na mapie z 1600 roku, gdzie ponumerowane krzywe tłoczą się blisko siebie.

Teoria Hansteena — dwie krzyżowo ułożone osie magnetyczne dające cztery bieguny magnetyczne — zaprowadziła go w latach 1828–30 na Syberię w poszukiwaniu drugiego bieguna północnego. Carl Friedrich Gauss obalił ją w 1839 roku, a Britannica ocenia, że teorie Hansteena były mniej udane niż jego pomiary. Mapy przetrwały teorię: niemiecki podręcznik fizyki z 1894 roku nadal drukował pomniejszoną kopię jego mapy deklinacji na rok 1600.

Państwa plik

Jak drukować

• Proszę drukować w 300 dpi w podanym formacie i nie pozwolić drukarni powiększyć pliku.
• Proszę wybrać archiwum o proporcjach ramy: wtedy nic nie zostanie obcięte ani rozciągnięte.
• Gdzie wydrukować: drukarnie w pobliżu i sprawdzone ceny laboratoriów internetowych.

Źródło i prawa

National Library of Norway, URN:NBN:no-nb_digikart_21g125858. Domena publiczna, dostęp z całego świata, a biblioteka jest wymieniona w paszporcie każdego archiwum. Opis w katalogu: Nasjonalbiblioteket →