Oude wereldkaart ca. 1807 — Hansteen, Abweichungskarte

Een oude wereldkaart van het aardmagnetisch veld

Een kompasnaald wijst zelden naar het ware noorden. Drie kaarten delen dit blad, één voor elk van de jaren 1600, 1700 en 1756, elk reikend van Amerika tot Oost-Indië, en hun genummerde curven verbinden plaatsen waar de naald met hetzelfde aantal graden afweek. Naast elkaar tonen ze wat geen enkele kaart op zichzelf kan: de lijnen blijven niet op hun plaats.

Christopher Hansteen (1784–1873), de Noorse astronoom en natuurkundige, dateerde het begin van zijn onderzoek naar het aardmagnetisme op begin 1807. In het voorwoord van zijn boek herinnert hij zich dat hij een globe van twee voet bekeek, gemaakt door het Kosmografisch Genootschap in Uppsala, en aan de zuidpool ervan een langgerekte figuur opmerkte die als magnetisch poolgebied was aangeduid. In 1811 vroeg de Koninklijke Deense Maatschappij der Wetenschappen in Kopenhagen of alle magnetische verschijnselen van de aarde door één enkele magnetische as konden worden verklaard; Hansteen won de prijs door te betogen dat er twee assen nodig waren.

Zijn antwoord steunde op oudere kompaswaarnemingen. Voor 1600 noemt hij Purchas, Edward Wright en Athanasius Kirchers Magnes, en hij geeft toe dat hij uit eerdere tijden niets volledigs kon verzamelen; voor 1700 Halleys tabel van afwijkingen; voor 1756 een brief van William Mountaine, de waarnemingen van abbé de La Caille en een Franse reis van 1750–51. Elke waarneming zette hij naar breedtegraad en lengtegraad uit op grote werkkaarten en hij trok de curven door de punten van gelijke declinatie. De methode had een beroemde voorloper: de kaarten van Edmond Halley van zijn Atlantische reizen van 1698–1700, die de Biographical Encyclopedia of Astronomers “de eerste kaarten die magnetische afwijkingen tonen” noemt.

Dit blad is het model voor Tab. I, de eerste plaat van de Magnetischer Atlas die bij Hansteens Untersuchungen über den Magnetismus der Erde hoorde, gedrukt in Christiania in 1819. De catalogusbeschrijving noemt het een manuscript: een gedrukte kaart met aanvullende, met de hand getekende informatie en een met de hand geschreven titel. De catalogus geeft als herkomst Christopher Hansteen en het astronomisch observatorium van de universiteit; tegenwoordig behoort het tot het Museum for universitets- og vitenskapshistorie, en de Nationale Bibliotheek van Noorwegen digitaliseerde het in 2022.

Waar u op het blad op kunt letten

• Drie met de hand geschreven titels in kaders: No. I. Abweichungskarte für das Jahr 1600 in de rechterbovenhoek van de grote kaart links, No. II voor 1700 rechtsboven en No. III voor 1756 daaronder.
• Westliche en Oestliche Abweichung — westelijke en oostelijke declinatie — dwars over de kaarten geschreven, zowel boven land als boven zee, en stippellijnen waar de naald naar het ware noorden wees, gemarkeerd met ohne Abweichung.
• Een aantekening in lichtere inkt op de kaart van 1600: een streepjeslijn met het opschrift … die Abweichung sich nicht geändert hat von 1600 bis 1700 — waar de declinatie tussen 1600 en 1700 niet veranderde — met kleine streepjes gemarkeerd met 1700. De kaart van 1700 heeft een soortgelijke lijn, met streepjes gemarkeerd met 1770.
• Gesloten lussen van gelijke declinatie rond de Britse Eilanden op de kaart van 1600 en in de Indische Oceaan op de kaart van 1756.
• Th. Smiths Sund aan de bovenkant van de Baffinbaai op de kaart van 1600, waar de genummerde curven dicht opeen komen te liggen.

Hansteens theorie — twee kruislings liggende magnetische assen, die vier magnetische polen opleveren — bracht hem in 1828–30 naar Siberië, op zoek naar de tweede noordelijke pool. Carl Friedrich Gauss weerlegde haar in 1839, en Britannica oordeelt dat Hansteens theorieën minder succesvol waren dan zijn metingen. De kaarten overleefden de theorie: een Duits natuurkundeleerboek uit 1894 drukte nog altijd een verkleinde kopie van zijn declinatiekaart voor 1600.

Uw bestand

Hoe u afdrukt

• Druk af op 300 dpi op het formaat hierboven en laat de winkel het bestand niet opschalen.
• Kies het archief waarvan de verhoudingen bij uw lijst passen.
• Waar afdrukken: drukkers bij u in de buurt en gecontroleerde prijzen van online labs.

Bron en rechten

National Library of Norway, URN:NBN:no-nb_digikart_21g125858. Publiek domein, wereldwijd toegankelijk, en de bibliotheek wordt genoemd in het paspoort in elk archief. Catalogusrecord: Nasjonalbiblioteket →