Oude wereldkaart 1570 — Ortelius, Typus Orbis Terrarum, ingekleurd

Alle opschriften op het blad

Alle letters op het blad zijn gegraveerd: de titel en het motto van Cicero in Romeinse hoofdletters, de cirkels, de continenten en enkele zeeën in gespatieerde hoofdletters, plaatsnamen in Romeinse of cursieve kleine letters, en de langere aantekeningen in cursief. De opschriften worden letter voor letter weergegeven, met V voor U waar het blad dat heeft; de lange s is geschreven als s. Vertalingen staan tussen vierkante haken. Binnen het ovaal worden hier alleen de cirkels, de continenten, de oceanen en de langere aantekeningen opgesomd, niet de enkele honderden kleine plaatsnamen.

• Bovenste cartouche: TYPVS ORBIS TERRARVM. [beeld van de wereld]. Direct daaronder, op de band boven het ovaal: SEPTENTRIO. [noord].
• Onderste cartouche: QVID EI POTEST VIDERI MAGNVM IN REBVS HVMANIS, CVI AETERNITAS OMNIS, TOTIVSQVE MVNDI NOTA SIT MAGNITVDO. CICERO: [wat kan iemand die de gehele eeuwigheid en de omvang van de hele wereld kent groot toeschijnen in de menselijke zaken? Cicero]. Erboven: MERIDIES. [zuid]. Het woord AETERNITAS staat onverdeeld aan het einde van de eerste regel.
• Onder de onderste cartouche, klein en cursief: links Cum … priuilegio. [met privilege], de twee woorden gescheiden door een rolwerkkrul van de rand; rechts Franciscus Hogenbergus sculpsit [Frans Hogenberg graveerde het]. Naast de regel van de graveur staat geen jaartal.
• Op de zijbanden, door het ovaal gesplitst: links OCCI … DENS. [west], van boven naar beneden te lezen; rechts ORI … ENS. [oost], van onder naar boven te lezen.
• De cirkels, langs hun lijnen van letters voorzien: CIRCVLVS ARCTICVS., TROPICVS CANCRI, CIRCVLVS AEQVINOCTIALIS, TROPICVS CAPRICORNI,, CIRCVLVS ANTARCTICVS. De lengtegraden lopen langs de onderkant van het ovaal van 190 links via 360 tot 180 rechts; de breedtegraden zijn in tientallen genummerd langs beide zijden van het ovaal.
• Continenten: AMERICA SIVE IN|DIA NOVA. Ao 1492. a Christophoro. Colombo nomine regis Castellę primum detecta. [Amerika of Nieuw-Indië, in 1492 voor het eerst ontdekt door Christoffel Columbus in naam van de koning van Castilië]; EV … ROPA, door Duitsland gesplitst; A S I A over het continent uitgespreid; AFRICA.; en langs het zuiden, de breedste naam op het blad, TERRA AVSTRALIS NONDVM COGNITA. [het zuidelijke land, nog onbekend].
• Zeeën: MAR DEL ZVR en, verder naar het zuiden, EL MAR PACIFICO in de Stille Oceaan; MAR DEL NORT in de noordelijke Atlantische Oceaan; OCEANVS AETHIOPICVS. in de zuidelijke Atlantische Oceaan, in twee regels geletterd als OCEANVS AE | THIOPICVS.; MAR DI INDI in de Indische Oceaan; Lantchidol mare. ten zuiden van Java.
• Aantekening bij Nieuw-Guinea, in het uiterste westen van het ovaal: Noua Guinea nuper inuenta quę an sit insula an pars continentis Australis incertũ est [Nieuw-Guinea, onlangs gevonden; of het een eiland is of een deel van het zuidelijke continent, is onzeker].
• Aantekening op het zuidelijke continent onder de zuidelijke Stille Oceaan, in het uiterste westen van het ovaal: Hanc continentem Australem, nonnulli Magellanicam regionem ab eius inuentore nuncupant. [dit zuidelijke continent noemen sommigen het Magelhaense gebied, naar zijn ontdekker].
• Aantekening op het zuidelijke continent ten zuiden van Afrika, bij Prom. Terre Australis [de kaap van het zuidelijke land]: Psitacorum regio, sic á Lusitanis appellata ob incredibilẽ earum auium ibidem magnitudinem. [het land van de papegaaien, aldus door de Portugezen genoemd vanwege de ongelooflijke grootte van deze vogels aldaar].
• Aantekening op het zuidelijke continent onder Java, naast BEACH, LVCACH en MALETVR: Vastissimas hic esse regiones ex M Pauli Ven: et Lud: Vartomanni scriptis peregrinationibus constat. [dat hier zeer uitgestrekte gebieden liggen, blijkt uit de opgetekende reizen van Marco Polo uit Venetië en Ludovico di Varthema].
• Boven de kust van Noord-Amerika: ANIAN regnum. [het koninkrijk Anian]; in het hoge noorden Groclant, Groenlant, Estotilant., Frieslant. en Noua zemla.; in Oost-Azië Mongol., Cathaio, China. en het eiland Iapan..

Onregelmatigheden op het blad zelf: Los Bolcanes komt tweemaal voor in de Stille Oceaan, eenmaal ten noorden van de Kreeftskeerkring en eenmaal net ten zuiden van de evenaar bij Nieuw-Guinea. De naam Amerika breekt af na IN, zodat de eerste regel AMERICA SIVE IN luidt. De record van Boston transcribeert het motto als “totius que … magmitudo”; het blad heeft TOTIVSQVE en MAGNITVDO.

Edities en andere bekende exemplaren

• Boston Public Library, Norman B. Leventhal Map & Education Center, G1006 .T54 1570 (dit exemplaar): “Antwerp : A. Ortelius”, “1 map : col. ; 46 x 64 cm”, “Scale not given”, “Appears in the author’s Theatrum orbis terrarum. Antverpiae. 1570.” De record verwijst naar de 1570-atlas van de bibliotheek, gescand door Internet Archive; er staat niet in of dit blad in dat deel is ingebonden.
• Library of Congress, atlas G1006 .T5 1570b: Antwerpen, 1570, met het colofon van Coppenius Diesth, 53 kaarten met de hand gekleurd, 45 cm; geciteerd als Koeman Ort 1.
• David Rumsey Map Collection, Stanford: atlas van 1570 met het colofon van Coppenius, 53 kaarten, ongekleurd, 42 × 30 cm; geciteerd als Van der Krogt 31:001B (colofon 31:001C).
• Qatar National Library, HC.MAP.00004: gedateerd [1571], met de hand gekleurd, kaart 25 × 49 cm op een blad van 43 × 57 cm, Nederlandse tekst op de achterzijde; de record noemt het “First state, either the first or second Dutch printing (1571 or 1573)”.
• Northeastern University Library, Arader-collectie, american_ortelius_002: Typvs Orbis Terrarvm, 1570; de record vermeldt geen formaat, kleuring of staat.
• Marcel van den Broecke (Ort 1) dateert deze plaat op 1570 en schrijft dat zij vanaf 1586 werd vervangen door een tweede plaat (Ort 2), gevolgd door een derde, gedateerd 1587 (Ort 3). Hij onderscheidt de platen aan de hand van het motto: op de tweede plaat is AETER:|NITAS over twee regels gebroken, “whereas it is unbroken on plate Ort 1”. Binnen de eerste plaat noemt hij zes staten, onder meer een gerepareerde scheur in de linkerbenedenhoek (1.3, 1575) en het jaartal 1584, later 1585, naast de naam van de graveur (1.5, 1.6). De record van Boston noemt geen staat.

Catalogusgegevens en bronnen

Boston Public Library: signatuur G1006 .T54 1570; identifier 05_01_000247; barcode 30000002782909; permalink ark:/50959/x633f946s. Van den Broecke, Ortelius Atlas Maps: Ort 1 (Koeman/Meurer 1; Karrow 1/6; van der Krogt AN 0001:31A), met Shirley (1993) kaart 122; plaat 337 × 493 mm. Van den Broecke geeft het motto als Cicero, Tusculanae disputationes 4.37.

Bronnen voor het verhaal en deze beschrijving: de records van de Boston Public Library en Digital Commonwealth van dit blad; Marcel van den Broecke, Ortelius Atlas Maps; de record van Stanford Libraries van de atlas van 1570; de record van de Library of Congress van de atlas van 1570; de record van de Qatar National Library; de record van de Northeastern University Library; Encyclopaedia Britannica over Abraham Ortelius.

Dit exemplaar

• Overal met de hand gekleurd: de hoeken en zijbanden blauw met witte wolken, de titelcartouche geel, de onderste cartouche rood, de keerkringen en poolcirkels met rood overtrokken; Afrika geel, delen van Azië en Oost-Indië roze, het zuidelijke continent en de Arctische landen groen, de Amerika’s bleek met oranje kusten.
• De hele gegraveerde rand staat op het blad, met aan alle vier de zijden een marge van onbedrukt papier.
• Een verticale middenvouw loopt door het midden van het blad, door de titel over de S van ORBIS en verder door de Atlantische Oceaan; langs de vouw is een smalle strook lichter en de eerste letter van OCEANVS is gedeeltelijk verloren.
• In de linkerbenedenhoek van de rand zijn op de scan geen scheur en geen sporen van herstel te zien.
• Onder de regel van de graveur, op het papier, staan vage roze vlekjes die niet te lezen zijn; kleine bruine vlekjes liggen in de marges.