Kaarten uit het Theatrum orbis terrarum van Abraham Ortelius uit 1570, de atlas die Britannica de eerste moderne atlas noemt: de wereldkaart Typus orbis terrarum en de kaarten van de vier werelddelen. Elke kaart is gerestaureerd uit een scan van een met naam genoemde bibliotheek en klaar om af te drukken op 300 dpi.
Abraham Ortelius en de eerste moderne atlas
Abraham Ortelius (1527–1598) werd in Antwerpen geboren en stierf er ook. Hij begon als afsetter van carten, iemand die kaarten met de hand inkleurde, en legde zich rond 1560, onder invloed van Gerard Mercator, toe op het maken van kaarten. Op 20 mei 1570 gaf hij het Theatrum orbis terrarum uit, het “Theater van de wereld”, dat Britannica de eerste moderne atlas noemt: het exemplaar van de eerste uitgave in de Library of Congress telt 53 kaartbladen, elk met tekst op de achterzijde, en de lijst van bronnen noemt 87 kaartenmakers van wie Ortelius het werk gebruikte. Bijna alle platen werden gesneden door Frans Hogenberg en zijn helpers, en in 1575 werd Ortelius benoemd tot geograaf van Filips II van Spanje.
De atlas opende met de wereld, een ovale kaart met de titel Typus orbis terrarum, gevolgd door één kaart voor elk van de vier werelddelen; de meeste overige kaarten toonden de landen en gewesten van Europa. De geografie was grotendeels die van Mercator — Royal Museums Greenwich noemt de wereldkaart een vereenvoudigde versie van Mercators wereldkaart van 1569 — en achter de kaarten van Azië en Afrika staan de kaarten van Giacomo Gastaldi. De Library of Congress telt vijfentwintig uitgaven tussen 1570 en de dood van Ortelius, en ook daarna werd de atlas opnieuw uitgegeven.
Kaarten van Ortelius in deze collectie
- Typus orbis terrarum, 1570, ingekleurd: de wereldkaart van de eerste uitgave, met in de cartouche onderaan een regel van Cicero — wat kan in menselijke zaken groot lijken voor wie de hele eeuwigheid en de omvang van de hele wereld kent?
- Typus orbis terrarum, druk van 1579 of later: dezelfde ovale plaat, gesigneerd door Frans Hogenberg, uit een Latijnse uitgave, met langs de onderrand TERRA AVSTRALIS NONDVM COGNITA, het nog niet gekende zuidland.
- Europae, 1570: Europa op de stier boven de titel, IJsland “eens Thule”, en Moskovië naar de kaart van Anthony Jenkinson uit 1562.
- Asiae nova descriptio, 1570: Japan als één eiland, Quinsai met zijn twaalfduizend bruggen naar Marco Polo, en Nieuw-Guinea.
- Africae tabula nova, 1570: naar Gastaldi’s kaart van Afrika uit 1564 in acht bladen, met de Nijl die uit twee meren ontspringt, Priester Jan en een zeeslag in de zuidelijke oceaan.
- Americae sive novi orbis nova descriptio, 1570: in de woorden van Marcel van den Broecke “de eerste afbeelding van de Amerika’s in een gewone atlas”, met de westkust die onder Peru uitpuilt en het land van de Patagonische reuzen.
De drukken uit elkaar houden
De wereldplaat veranderde naarmate ze opnieuw werd gedrukt. In de catalogus van de kaarten van Ortelius die Van den Broecke samenstelde, verschijnen in 1575 bouten in de linkerbenedenhoek om een barst te herstellen; in 1579 is de barst gedeeltelijk gerepareerd en zijn de wolken bijgewerkt; in 1584 werd na de signatuur van Hogenberg het jaartal toegevoegd. Daarom dateert de Library of Congress onze tweede druk op 1579 of later, en daarop staat de signatuur nog alleen. Alle zes bladen staan ook tussen de wereldkaarten uit de 16e eeuw; voor de wereld vóór de gedrukte atlassen, zie mappae mundi en middeleeuwse kaarten.
Een kaart van Ortelius kiezen en afdrukken
De formaten lopen van 34 cm voor de kaart van Europa tot 87 cm voor de ingekleurde wereldkaart uit 1570; de druk van 1579 drukt scherp af tot 49 cm en de werelddelen tot 34–44 cm. Bij elke kaart staat het grootste formaat waarop het blad bij 300 dpi scherp afdrukt, en elke kaart is een scan van een echt exemplaar in een met naam genoemde bibliotheek; er is niets nagetekend.
Vragen
Wie was Abraham Ortelius?
Een kaartenmaker uit Antwerpen (1527–1598) die begon als inkleurder van kaarten en in 1570 het Theatrum orbis terrarum uitgaf, de atlas die Britannica de eerste moderne atlas noemt. In 1575 werd hij benoemd tot geograaf van Filips II van Spanje.
Wat is de Typus orbis terrarum?
De wereldkaart waarmee het Theatrum orbis terrarum van Ortelius opent: een ovale plaat, gegraveerd door Frans Hogenberg, grotendeels naar Mercators wereldkaart van 1569, met langs de onderrand een enorm zuidelijk continent. Deze collectie heeft hem twee keer, in een ingekleurd exemplaar uit 1570 en in een druk van 1579 of later.
Was het Theatrum orbis terrarum de eerste atlas?
Britannica noemt het de eerste moderne atlas, en het Leventhal Map & Education Center beschrijft het als de eerste keer dat een reeks actuele kaarten werd ontworpen, getekend en gegraveerd om samen in één ingebonden band te worden uitgegeven. Ortelius noemde het zelf geen atlas: zijn titel betekent “Theater van de wereld”.
Hoe groot kan ik een kaart van Ortelius afdrukken?
Van 34 cm tot 87 cm op 300 dpi, afhankelijk van het blad. Bij elke kaart staat het grootste scherpe formaat, berekend uit de scan en nooit uit een opschaling.