Oude wereldkaart 1641 — Hondius, Nova Totius Terrarum Orbis

Een oude wereldkaart uit 1641, getekend door Hondius en gedrukt door Jansson

In een cartouche vlak onder de woorden Mare Pacificvm richt de kaartmaker zich tot de lezer. Het bericht opent met L.S. — groeten aan de lezer. Elke dag verschijnen er wereldkaarten, staat er, “toch zeg ik vrijuit dat geen enkele nauwkeuriger of eleganter is dan deze.” Het belooft correcties vooral in de Tartaarse Oceaan ten noorden van Azië, maar ook in Nieuw-Guinea en Oost-Indië, Noord-Amerika en de Zuidzee, en richting Straat Magellaan, en het eindigt met vale et fruere — vaarwel, en geniet.

De titelstrook noemt de auteur, Henricus Hondius (1597–1651). Zijn vader, Jodocus, had de koperplaten van Gerard Mercators Atlas samen met Cornelis Claesz van Mercators kleinzoon verworven. Nadat Jodocus in 1612 was overleden, zetten zijn weduwe, Colette van den Keere, en zijn zonen het bedrijf voort; datzelfde jaar trouwde Jan Jansson met Elisabeth, de dochter van Jodocus, en in de jaren 1630 werd hij de compagnon van Henricus. Het Leventhal Map Center in Boston zegt dat Henricus de kaart in 1630 voorbereidde en dat zij van 1633 tot 1658 verscheen in edities van de Mercator-atlas.

Dit blad is, in een cartouche laag in het oostelijk halfrond, opgedragen aan Davidi Sanclaro, Antonio de Willon, et D. Martinio, “uitmuntende professoren in de wiskunde aan de meest illustere Academie van Parijs”, als gedenkteken van ware vriendschap, en ondertekend met Henr. Hondius A°. 1641. De Library of Congress ontleent de datum van haar exemplaar aan deze regel en catalogiseert het blad onder Jodocus Hondius. Janssons impressum loopt langs de onderrand: Amstelodami Excudit … Ioannes Ianssonius.

De geografie bevat recent nieuws. Californië is een eiland, met aan de westkust Po. Sir Francisco Draco, Drakes haven. Ten zuiden van N. Guinea, daarmee als één land getekend, loopt een kust met Nederlandse namen: Keer weer, Valsche Caep, Droge bocht, R. Nassau, R. Staten. Bij Keerweer, “omkeren”, keerde Willem Janszoon in 1606 met de Duyfken terug; de State Library of New South Wales noemt het de oudste plaatsnaam die Europeanen aan enig deel van Australië gaven. In 1623 noteerde Jan Carstenszoon, die Straat Torres niet wist te vinden, een drooge bocht, een droge bocht, en op 24 april noemde hij een rivier Staten, naar de Staten-Generaal.

De hoeken zetten een afstammingslijn uiteen: Julius Caesar, die, zoals het Leventhal Map Center opmerkt, opdracht gaf tot een opmeting van het Romeinse Rijk; de geograaf Claudius Ptolemaeus; en Gerard Mercator en Jodocus Hondius, beiden aangeduid als Flander, de eerste twee uitgevers van de atlas. Vuur, lucht, water en aarde vullen de stroken boven en onder de halfronden. Onderaan brengen Azië, Amerika en Afrika hulde aan Europa op haar troon, en het vers op haar voetstuk zegt dat de bedrijvige koopman — Mercator — alles wat de Ganges en het rijke Amerika bevatten, over zee en land hierheen brengt.

Waar u op het blad op kunt letten

• De dedicatie, met het Griekse woord μνημόσυνον, gedenkteken, ingebed in het Latijn.
• Nova Zembla, aangeduid als Nova Zemla, met Het behouden huys, waar Willem Barentsz en zijn bemanning de winter van 1596–97 doorbrachten.
• Het uiterste zuiden van Amerika: Fretum le Maire en Staten landt voorbij Fretum Magellanicum.
• De zon en de maan, met gezichten, tussen de halfronden, bovenaan en onderaan.
• Een dunne lijn door het midden, waar twee bladen zijn samengevoegd.

De plaat had een lang leven: de Library of Congress merkt op dat de kaart voorkomt in het eerste deel van Janssons Nieuwen atlas van 1657, en haar exemplaar heeft Nederlandse tekst op de achterzijde. Dubbele halfronden waren niet nieuw, merkt het Leventhal Map Center op, maar “de lange levensduur van dit voorbeeld bood hoogstwaarschijnlijk een precedent voor het wijdverbreide gebruik van deze projectie door de 17e en 18e eeuw heen.”

Uw bestand

Zo drukt u af

• Druk af op 300 dpi op het formaat hierboven en laat de drukker het bestand niet opschalen.
• Kies het archief waarvan de verhoudingen bij uw lijst passen, zodat er niets wordt bijgesneden of uitgerekt.
• Vraag om mat fine-art papier, gedrukt in sRGB met automatische verbetering uitgeschakeld.
• Waar afdrukken: drukkers bij u in de buurt en gecontroleerde prijzen van online labs.

Bron en rechten

Library of Congress, Geography and Map Division, signatuur G3200 1641 .H6, LCCN 2017585792. De bibliotheek verklaart dat het blad vrij te gebruiken en te hergebruiken is. Het archief en de signatuur staan vermeld in het paspoort in elk ZIP-archief. Catalogusrecord: Library of Congress →