Oude sterrenkaart 1515 — Dürer, Imagines coeli Meridionales

Een oude sterrenkaart van de zuidelijke hemel, 1515

In 1515 brachten drie mannen die in Neurenberg werkten de hemel in druk, op een manier die niemand eerder had gedaan. Deze houtsnede en haar noordelijke tegenhanger, Imagines coeli Septentrionales, zijn de hemelkaarten die het Metropolitan Museum “de eerste ooit gepubliceerde” noemt – de eerste gedrukte sterrenkaarten in Europa. Het Met bezit beide bladen. Gedrukte boeken bevatten al afbeeldingen van de sterrenbeelden, maar de sterren daarin waren willekeurig verspreid. Hier is elke ster uitgezet volgens de catalogus van Ptolemaeus, en het kleine getal ernaast is haar nummer in die catalogus.

Drie makers, genoemd op het blad

In de linkerbenedenhoek staat in het Latijn wie wat deed: Ioann. Stabius ordinavit, Conradus Heinfogel stellas posuit, Albertus Durer imaginibus circumscripsit – Johannes Stabius ordende het, Conrad Heinfogel plaatste de sterren, Albrecht Dürer tekende de figuren eromheen. Daaronder staan hun drie wapenschilden. Het voorbeeld was een paar sterrenkaarten, in 1503 in Neurenberg op perkament geschilderd en door Heinfogel ontworpen; beide zijn bewaard gebleven in het Germanisches Nationalmuseum.

Waarom de verre zuidelijke hemel leeg is

De cirkel bevat de vijftien klassieke sterrenbeelden ten zuiden van de jaarlijkse baan van de zon: Cetus het zeemonster, Orion, de rivier Eridanus, de Haas, de Grote en de Kleine Hond, het schip Argo, de Waterslang met de Beker en de Raaf op haar rug, de Centaur, de Wolf, het Altaar, de Zuiderkroon en de Zuidervis. De hemel rond de zuidpool ontbreekt: geen Magelhaense Wolken, geen Achernar aan de monding van de Rivier. Ptolemaeus werkte in Alexandrië, waar die sterren nooit opkomen. Zelfs het Zuiderkruis staat hier niet als kruis: Ptolemaeus rekende de sterren ervan tot de achterpoten van de Centaur. De nieuwe zuidelijke sterrenbeelden werden vooral tijdens de Nederlandse reis van 1595–97 in kaart gebracht en verschenen voor het eerst op een Nederlandse hemelglobe van 1597/98. De kaart houdt op waar de kennis van 1515 ophield.

De figuren zijn getekend alsof ze van buiten de hemel worden bekeken, zoals ze op een hemelglobe staan, en niet zoals u ze ziet wanneer u ’s nachts omhoogkijkt. Ook Johann Bayer tekende in zijn atlas van 1603 veel van zijn figuren van achteren – misschien naar het voorbeeld van Dürer.

Waar u op het blad op kunt letten

• Linksboven het wapen van kardinaal Matthäus Lang onder een kardinaalshoed met kwasten; rechtsboven, in een krans, de opdracht aan hem, waarin hij coadjutor van de kerk van Salzburg wordt genoemd.
• Rechtsonder, in een ring van wolken, het drukprivilege van keizer Maximiliaan I, gedateerd 1515. Het verbiedt iedereen de werken van Stabius gedurende tien jaar na te drukken, op straffe van verlies van de exemplaren en betaling van tien mark zuiver goud – een vroege vorm van auteursrecht, op de kaart zelf gedrukt.
• De Centaur, die een schild draagt, drijft een speer in de Wolf, die op het blad Fera heet, het wilde dier.
• De Zuidervis heeft het opschrift Piscis Notius, en van het schip Argo is alleen de achtersteven getekend, oprijzend uit een wolk.
• Naast elke ster een piepklein getal: haar nummer in de catalogus van Ptolemaeus, die in totaal 1022 sterren telt.

Gemma Frisius kopieerde beide bladen in 1537 vrijwel exact voor een hemelglobe, en veel latere sterrenkaarten en globes volgden hun stijl.

Uw bestand

Zo drukt u af

• Het blad is bijna vierkant, licht staand. Kies het archief met de verhoudingen van uw lijst; mat fine-artpapier in sRGB, automatische verbetering uitgeschakeld.
• Waar afdrukken: drukkers bij u in de buurt en gecontroleerde prijzen van online labs.

Bron en rechten

Het bestand is gemaakt van de eigen opname van het Met van object 51.537.2 (Harris Brisbane Dick Fund, 1951), dat het museum als publiek domein aanmerkt. De beschrijving noemt geen plaats van uitgave en geen kleuring. Er zit geen TIFF-master in het pakket. Catalogusrecord: The Metropolitan Museum of Art →