Oude wereldkaart 1816 — Stieler, Planiglob der Antipoden

De antipoden zoals een negentiende-eeuwse atlas ze tekende

Planiglob der Antipoden oder der grössten Entfernungen auf der Erde, nach eigner Idee — een planiglobe van de antipoden, of van de grootste afstanden op aarde, “naar mijn eigen idee”, gesigneerd A. Stieler, 1816. Twee punten aan weerszijden van de aardbol liggen zo ver uit elkaar als twee plaatsen op aarde maar kunnen liggen. Stieler vond een manier om elk zo’n paar op één blad te tonen.

Hoe u de kaart leest

De toelichting onder de kaart begint: “De nieuwheid van het onderwerp maakt de volgende uitleg noodzakelijk.” Beide halfronden liggen op één schijf. Het hoofdbeeld is het Amerikaanse halfrond; daaronder ligt, flauw en in spiegelbeeld gedrukt, ons eigen halfrond, zodat elke twee punten die op aarde het verst van elkaar af liggen op dezelfde plek vallen. Oost en west lezen zoals in het hoofdbeeld; noord en zuid zijn omgekeerd.

In één oogopslag laat het blad zien hoe zelden land tegenover land ligt: het meeste land ligt boven oceaan. Waar dat niet zo is, zijn de paren verrassend. Zuid-Amerika ligt boven op China — Buenos Ayres naast Nanking, Santiago naast Peking. Nieuw-Zeeland bedekt Spanje en Portugal, met Madrid en Lissabon binnen zijn omtrek. En vlak naast Londen staat “Antip.”: de Antipodeneilanden, ontdekt in 1800 en zo genoemd omdat ze dicht bij de antipode van Londen liggen.

Wie de kaart maakte

Adolf Stieler (1775–1836) was jurist aan het hof van Gotha, geen beroepskartograaf; de astronoom Franz Xaver von Zach zag zijn talent en haalde hem in 1798 bij zijn geografische tijdschrift. Eind 1814 stelde Stieler de uitgever Justus Perthes in Gotha een handatlas in handzaam formaat voor; het eerste deel verscheen in 1817. Dit blad, gedateerd 1816 en genummerd 8, werd gegraveerd door Ludwig Michaelis, wiens signatuur in de daaropvolgende decennia op bijna alle in koper gegraveerde kaarten van Perthes zou staan. Stielers Hand-Atlas werd een van de succesvolste atlassen ooit uitgegeven en bleef tot 1945 het vlaggenschip van het huis Perthes; het antipodenblad bleef er, herzien, tot in de jaren 1860 in opgenomen.

Waar u op het blad op kunt letten

• Vier kleine schijven: het noordelijk en het zuidelijk halfrond, gezien vanaf de polen, en de helften van de aardbol met die grösste Masse Landes en die grösste Masse Wassers — het meeste land en het meeste water.
• Het flauwe, gespiegelde Europa en Azië onder de Stille Oceaan, van het hoofdbeeld te onderscheiden door lichtere belettering en kleur, zoals de toelichting belooft.
• De regel van de graveur onder de schijf, Gest. v. L. Michaelis in Gotha, en Stielers Hand-Atlas No. 8 rechtsboven.
• Het idee is oud: Plato redeneerde al dat op een bol “boven” en “onder” slechts relatief zijn, en Augustinus vond het absurd dat iemand de oceaan zou kunnen zijn overgestoken om aan de andere kant te wonen.

De potloodsignaturen boven de kaart zijn door de bibliotheek aangebracht en op het volledige blad gelaten zoals ze zijn.

Uw bestand

Zo drukt u af

• Druk af op 300 dpi in het formaat hierboven en laat de drukker het bestand niet vergroten.
• Kies het archief waarvan de verhoudingen bij uw lijst passen, zodat niets wordt afgesneden of vervormd.
• Waar afdrukken: drukkers bij u in de buurt en gecontroleerde prijzen van online labs.

Bron en rechten

Het origineel wordt bewaard in de ETH-Bibliothek Zürich onder signatuur Rar KS 326 en is gedigitaliseerd op e-rara.ch, het Zwitserse platform voor oude drukken. De scan is publiek domein (Public Domain Mark). De potloodsignaturen op het papier boven de kaart blijven in het volledige blad staan en vallen buiten de bijgesneden versie. Catalogusrecord: e-rara →